Magnetarar

=**Universets supermagnetar**=

====**__Magnetar__ - ein av universets ekstremar**==== Magnetarer er ei slags nøytronstjerne med eit vanvittig kraftig magnetfelt. Magnetfeltet ligg på rundt 100 milliardar tesla, det er 1000 gongar sterkare enn ei vanleg nøytronstjerne. Ei nøytronstjerne i seg sjølv er ein ekstrem form for materie, magnetaren tar dette til eit nytt nivå. Under skapinga av ein magnetar vert dei innerste delane av stjerna påvirka av gravitasjonskreftene og pressa saman til ei kompakt kjerne som utelukkjande er samansett av nøytroner, meir om dette seinare. Magnetarane er ikkje så store, men dei har veldig stor massetettleik. Ein del av ein magnetar på storleik med ein sukkerbit ville anslått vegd heile 1 milliard tonn. Sidan magnetaren utelukkande er samansett av nøytron, kan me eigentleg betrakta ein magnetar som ei einaste stor atomkjerne. Nøytronstjerner er for små til å kunna sjåast med det blotte auga, og det me til vanleg observerer er røntgenstrålinga dei sender ut. Denne strålinga vert sendt ut frå dei magnetiske polane. Det er ikkje ein sjølvfølge at rotasjonsaksen peiker same veg som magnetfeltets retning og derfor kan me sjå på magnetarar som eit slags fyrtårn. Viss strålinga treff jorda, vil me observera ein puls av radiostråling med fast intervall. I 1967 oppdaga me nøytronstjerner på denne måten. Til vanleg ligg rotasjonsintervallet til stjerna på rundt eitt sekund og då vil også radiopulsen gjere dette, men ein har observert nøytronstjerner som har rotasjonsintervall på under eit millisekund. Sidan magnetfeltet til ein magnetar er så mykje sterkare enn i ei vanleg nøytronstjerne, er den strålinga som vert sendt ut røntgenstråling. Eit kjenneteikn ved magnetarane er at dei har jamnlege utbrot med stor styrke. Utbrota kan samanliknast med jordskjelva me har her på jorda og det er stor enigheit om at dei skuldast at store spenningar grunna komplekse magnetfeltet som dermed utløysast. Under utbrudd sendast det ut store mengder gammastråling. Den fyrste gongen me observerte ein magnetar var den 5. mars 1979. Det var i form av eit utbrot av gammastrålar. Utbrotet var då det sterkaste me hadde observert, 100 gongar sterkare enn alle andre utbrot som kjem utanfor solsystemet vårt me har observert.



**Kvar kjem utbrudda frå?**
Dei jamnlege utbrota til magnetarar har vore eit uvisst område, men forskarar trur no dei har funnet nøyaktige svar på kva det er som hender. Når spenningane som har bygd seg opp utløyses og det bryt ut store mengder gammastråling, vil sjølve stjerneskorpa sprekke opp. Ordinære stjerner består av gass og plasma, men det er jo ikkje magnetaren for den er bygd opp av ein svært tett materie med ei ytre skorpe. Beregningar viser at den ytre skorpa ikkje er meir enn rundt 1 km tjukk. Dette stemmer bra over eins med dei resultata forskarar har funne, som visar at utbrotet kjem frå eit område tett under stjerneoverflata, det vil seia i botnen av skorpa. Det er ikkje heilt kjendt kva som kan utløysa eit slikt utbrot, men me er ikkje så langt frå å få skikkelege svar.

For å få kunnskap om magnetarar går det også ann å gå andre vegar enn å studera rotasjonsintervaller og energiutbrot, sjølv om desse metodane kan gi oss mange svar. Ved å undersøkje dei områda i universet der magnetarane oppstår går ann å læra noko om stjerna som utvikla seg til ein magnetar, og dermed om magnetaren sjølv. Forskarar som m.a. Bryan Gaensler har tatt i bruk denne strategien og han og hans folk har granska radiostrålinga frå hydrogen rundt magnetaren AXP 1E 1048.1 1-5937 og dei oppdaga at det finnast eit tomrom rundt magnetaren. Det tomrommet oppstod ganske sikkert då materien frå den opprinnelege stjerna vart slynga ut under den tidlegare supernovaeksplosjonen. Ved å studere dette kom dei fram til at stjernas masse måtte ha hatt ein masse på minst 40 solmasser, det vil seia at det berre er veldig store stjerner som vert til magnetarar. Ein annan forskar kalla Michale Muno har brukt same strategi for å granske stjernehopen Westerlund 1 og han fant nok ein gunstig magnetarkandidat. I ein slik stjernehop er stjernen ca. like gamle og derfor er dei gode stadar for slike studier. Til vanleg kan det vera vanskeleg å fastslå alderen. Dei store stjernen lever eit heftigare og kortare liv enn dei mindre og kan allereie ha utvikla seg til raude kjempestjerner eller supernovaer. Han fant ut at den nedre grensa for at ein magnetar skal oppstå er på 40 solmasser, som stemmer over eins med Gaenslers resultat. Dei vidare ambisjonane er å kunne avgjera massen til stjernene som vart magnetarar meir nøyaktig, Viss me klarar det, kan me rekna ut kor mange stjerner som utviklar seg til magnetarar og kor mange det skal vera i universet totalt.

Fram til no har me observert tolv meir eller mindre sikre magnetarar i Mjølkevegen, i tilleg til dei to som finn stad i Litle og Store Magellanske sky som er ganske nære Mjølkevegen. Forskaren Donald Figer meinar at ein berre har oppdaga ti prosent av dei store hopene som han innehelda magnetarar, og at resten litt skjult i støvet i skiva i Mjølkevegen. Med dette gjer han eit anslag at det er rundt hundre magnetarar i Mjølkevegen. Forskaren Gaensler, som er nemd tidlegare, har eit anna syn. Me burde allereie ha funne dei fleste av magnetarane sidan stjerne som vart magnetarar hadde minst 40 solmasser, og at dei er veldig markante og dessutan kjenner me ikkje til pulserande røntgenkjelder og me har ikkje noko i arkiva som kunne ha vore ein magnetar, utanom dei me allereie kjenner til. Om anntalet er 10, 50 eller 100 gjer ikkje noko skilnad på at magnetarane er Mjølkevegens sjeldnaste stjernetype. Dette er ei utfording i studiene av magnetarane, men me skal vera glad det ikkje finnast nokon i vår eigen bakgård for det er store krefter som er ute og går.
 * Berekna anntal:**

**Forskerar til latter:**
Allereie i 1987 var det to forskarar som kom fram til at stjerner som magnetarane måtte eksistera. Astrofysikarane Robert Duncan og Cristopher Thompson kom fram til nokre resultat som dei sjølve ikkje hadde lett for å tru på, og dette gjaldt i høg grad kollegene deira også. Det var i 1992 dei først la fram teorien sin om eksistensen til magnetarane på ein vitskapeleg konferanse, der vart dei tildelt tre minutters taletid. Så seint som i 1998 vart Robert Duncan plassert heilt sist på eit femdagars seminar, då dei fleste andre allereie var på god tur heim. Men etter kvart gjekk det betre, det tok ikkje lang tid før dei fyrste observasjonane som kunne stadfeste teorien kom. I dag er læra om magnetarane godtatt blandt forskerar og det er også menna bak teorien, Thomson og Duncan.

Magnetarane er som sagt svært kraftige magneter, og no skal me sjå på korleis dei vert danna. Det heile startar når gigantiske stjerner eksploderer i supernovaer. Ein supernova vert definert som ein stjerneeksplosjon, og for at me skal kunne kalle det ein supernova må stjerna ha over 8 gongar massen av sola vår. Før stjerna eksploderer, skjer det ei rekkje prosessar inne i stjerna. Når kjernen av stjerna får ein temperatur på 5 milliardar kelvin, byrjar fusjonsprosessar å lage jern. Sidan jern (og nikkel) er grunnstoffa med minst masse per nukleon, vil vidare fusjon kreve energi i stadan for å gi energi. Då vil gravitasjonskrefter føre til at kjernen av stjerna trekker seg saman i ein implosjon. Då vil kjernen "bryte saman", og store mengder potensiell energi vil bli frigjort. Når materien vert konsentrert på ein mindre plass, stig tettleiken og gravitasjonen aukar. Ei halvering av stjernas omfang tyder at magnetfeltet aukar med det firedobbelte. Som ein følgje av dynamoeffekten, tiltar feltstyrken enda meir og magnetfeltet vert så kraftig at det kjem i stand til å sinke rotasjonshastigheita til nøytronstjerna, og til og med få ho til å stoppe. Sjølv om kjernen no får ein større tettleik, er det ei maksimal grense for kor stor denne tettleiken kan vere. På eit visst punkt vert tettleiken for stor, og ei sjokkbølgje vil oppstå og rive laus store delar av stjerna. Restane frå eksplosjonen fell så saman til nøytronstjerner, viss den opprinnelege stjerna hadde over 40 solmasser vert det ein magnetarar som altså er ein type nøytronstjerne. Forskarar hevdar at dei sterke magnetarane stammar frå dei aller største stjernene i verda, og magnetaren E1 1048.1-5937 verifiserer denne teorien. Då ei gruppe frå Harvard studerte denne magnetaren, såg dei at den låg i ei gigantisk boble av rommet som viser at stjerna må ha vore enorm. Uansett er det enorme krefter som er ute og går når desse magnetarane er aktive. I byrjinga har dei enormt stor fart, men etter kvart vert farta bremsa ned av magnetfeltet som fungerer som ein brems. Etter om lag 10 000 år er det slutt på magnetaren.
 * Danning av magnetarar:[[image:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/1b/Magnetar_SGR_1900%2B14.jpg width="372" height="371" align="right" caption="File:Magnetar SGR 1900+14.jpg" link="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/1/1b/Magnetar_SGR_1900%2B14.jpg"]]**

Sidan styrken på magnetfeltet til ein magnetar er så vanvittig sterkt, kan det vera svært vanskeleg å begripe kva krefter det er snakk om. Vårt magnetfelt her på jorda svingar mellom 30 til 60 mikrotesla medan ein heilt vanleg magnetar har ein feltstyrke på rundt 100 milliardar tesla, det vil seia meir enn 1000 billionar gongar meir. På sjukehusa kan dei kraftige MR-skannarane ha eit felt på 1-3 tesla og dette er nok til å setta alle opplysningane frå magnetstripa på eit bankkort. I nærkontakt med ein magnetar vil det vera meir enn bankkortet som står i fare fordi ein magnetar rett og slett er daudeleg for mennesket. Vassmolekylet er eit polart molekyl og magnetfeltet ville revet vassmolekyla i kroppen frå kvarandre. Tryggliksavstanden til magnetfeltet er på minst 1000 kilometer av denne grunn.
 * Kjenne det på kroppen:**


 * Kjelder

http://www.forskning.no/Artikler/2005/februar/1107520594.63 http://no.wikipedia.org/wiki/Supernova [] **