Universet

=Universet= toc

Kva er universet? Jo, universet er faktisk ALT. Vår eigen del av universet, vårt solsystem, er berre ein liten del av vår galakse som igjen berre er ein liten del av heile universet...

Historie
I all tid har mennesker sett opp mot himmelen og undra seg over korleis alt heng saman. Grekarane var intet unntak. Blant anna Aristoteles støtta det geosentriske verdsbiletet og det gjorde òg dei fleste greske filosofar. Filosofen Aristarchus av Samos var den første til å fåreslå ein heliosentrisk modell. Den vart seinare tatt opp av Nicolaus Copernicus og Galileo Galilei. Ein klarte likevel aldri alt heilt få alt til å stemme før ein fekk den generelle relativitetsteorien.

I 1920-åra viste bl.a. Knut Lundmark og Edwin Hubble at det ein tidlegare trudde var «spiraltåker» i verkelegheita var galaksar liknande vår eigen, Mjølkevegen. Mjølkevegen inngår i ei //lokal galaksegruppe// på rundt 40 andre galaksar. Denne galaksegruppa strekk seg om lag fem millionar ljosår ut.

Etter at Albert Einstein la fram sin generelle relativitetsteori i 1915 og vist at den kunne verte brukt på universet i sin heilheit, ble Einstein nødt til å innføre ein kosmologisk konstant som motverka gravitasjonen og antok at universet ikkje var i endring. I tillegg ti dette måtte universet vere krumt. Aleksandr Fridman (1888-1925) viste seinare at dette ikkje var nødvendig dersom universet anten trekk seg saman eller ekspanderer. Seinare vart Hubble sine resultat kjend (dei fleste galaksar beveger seg med større fart dess lengre vekke dei er) og vi veit difor i dag at universet ekspanderer.

Ein analog som ofte vert brukt for å illustrere ekspansjonen til universet er ein rosinbolledeig. Rosinene flytter seg ikkje i deigen, men etter kvart som deigen eser vil dei flytte seg frå einannan.

Alder, størrelse og fysiske lover
Universet, verda eller kosmos er kalkulert til å vere 13,73 ± 0,12 milliardar år gammalt. Det synlige universet har ein diameter på minimum 93 milliardar ljosår - paradoksialt nok kan to galaksar forflytte seg 93 milliardar lysår på 13 milliardar år, sjølv om den spesielle relativitetsteorien seier at masse ikkje kan verte akselerert over lysets hastigheit i ei lokal region av rom-tid. Kvifor er dette då mogleg? Korleis ein reknar alderen på universet kan ein lese om i artikkelen om Hubbles Lov.

Byrjing
Ein har opp gjennom tida hatt mange ulike teoriar om korleis universet vart til. Alle dei store verdsreligionane har sine eigne lærar om korleis verda vart til. Den mest kjende er kanskje skapelseshistoria frå Bibelen. I vitskapen plar ein som regel snakke om «Big Bang»-teorien når ein snakker om korleis universet vart til. Nokre meinar òg at vi lev i eitt av fleire //multivers//. Ein meinar at vi lev i eit av fleire uavhengige univers der kvart univers har ulike fysiske lover.

Slutt?
Ein veit enda ikkje noko spesifikt om framtida til universet. Vi veit ikkje om det kjem til å «vare evig» eller om det ein dag tar slutt. Teoriar om universet sin slutt er The Big Crunch, The Big Freeze og The Big Rip.

Kjelder

 * [|Wikipedia.org]
 * [|Store Norske Leksikon]
 * Respons, Bertmark Norge (Bind 10)

I følge en [|artikkel i forskning] er vår egen galakse toarmet, ikke firearmet, slik astronomene tidligere har trodd.