Svarte+hol

=Svarte hol= //Ei kjempestjerne døyr, og den trekk med seg alt kring seg i sin kollaps, men den får ein verdig bergraving; den får evig eksistens i det svarte holet. Ingenting slepp vek derfrå, ikkje ein gang lyset.// //Av Morven Muilwijk// toc Det har oppstått mange mytar om svarte hol, mange av dei forsterka av fjernsyn og film som ofte skildrar dei som kosmiske støvsugarar og tunnelar for tidsreiser. Dette er ikkja rart, fordi det er eit relativt ukjendt og svært mystisk tema innan astrofysikk. Det er for eksempel umulig å sjå eit svart hol, fordi ingenting, ikkje ein gang lys slepp unna. Av denne grunn har "himmellekamen" fått namnet svart hol. Sjølv om det er vanskeleg å forske på noko me ikkje ein gang ser, har fysikarar store grunnar til å tru at svarte hol eksisterar. Det finnes mange måtar å forklare kva eit svart hol er, og for forståinga av dei ulike forklaringane er kvante-, relativitets- og gravitasjonteorien sentrale. Det kan seies at svarte hol bare er den evolusjonære slutten av gigantiske stjerner, men ei slik forklaring gjer dei ikkje enklare å forstå, og heller ikkje mindre mystiske. Svarte hol har nemlig mange eigenskapar, og desse har ofte vert knytt til spekulasjonar om mulige kosmiske tidsreisar og diverse science-fiction fenomen. I eit svart hol har nemlig tyngdekreftene gått heilt amok, og tid og rom er forvrengt.
 * < [[image:BlackHole.jpg width="204" height="168"]] [[image:black-hole.jpg width="218" height="169"]] ||

Korleis oppstår eit svart hol?
Det blir stadig lagt vekt på spørsmål rundt om svarte hol faktisk eksisterer, eller om dei bare var teoretiske løysingar på einsteins formlar. Om det svarte holet er eit fysisk objekt eller ikkje kjem eg tilbake til seinare. Starten på eit svart hol er ei død stjerne eller rettare sagt ein supernovaeksplosjon. Vidare går den primære danningsteorien til eit svart hol ut på at eit tungt objekt som t.d. ei stjerne bryt saman. Når dette skjer oppstår moglegdommen for danning av svarte hol. Stjernedødprossesen går over mange år, og kva som skjer med stjerna når den døyr er avhengig av dets størrelse, det er bare ei stjerne med stor restmasse som kan bli til eit svart hol!

[[image:279256main_BlackHole_1-xltn.jpg width="193" height="144" align="left" caption="Ilustrasjon frå NASA"]]
Store stjernar blir til når store mengdar gasser, hovudsakeleg hydrogenatom byrjar å trekke seg saman grunna sjølvgravitasjon. Dei kolliderande atoma blir varma opp når dei kolliderar med stadig større fart og mengd. Etter kvart vil kolisjonane bli so varme at atoma ikkje lenger preller av, men fusjonerer saman. Dette blir kalla termofysisk fusjon. Varmen vil til slutt imotgå sammentrekninga til gravtisjonen, og ei stjerne er danna. Astrofysikar Stephen Hawking forklarer livet til ei stjerne med svært enkel analogi: "Det er som ein balong: det finnes ein balanse mellom trykket til lufta inni som vil få balong til å utvide seg, og trekkspenninga til gummien som prøver å gjøre balongen mindre. Når stjernen til slutt går tom for kjernefysisk brensel (hydrogen) vil gravitasjonen få overhand og få stjerna til å kollapse. Dersom massen til stjerna er større enn 1,4 solmassar og hydrogenet er brent opp, byrjar gravitasjonstrykket å auka og vill etter kvart kollapse. Dette førar til ein implosjon i sentrum til stjerna, og at store mengd ar po tensiell energi blir frigjort. Når den maksimale grensa for tettleiken i kjerna er nådd oppstår det ei sjokkbølgje som blåsar store delar av stjerna ut i verdensrommet, og stjerna er blitt til ein supernova. Dersom restmassen etter ein supernovaeksplosjon er større enn 1,4 solmassar og mindre enn 2-2,5 solmassar endar supernovaen opp som ein nøytronstjerne. Er restmassen til supernovaeksplosjonen større enn 2,5 solmassar oppstår det eit svart hol.

Singularitet
Ein nøytronstjerne har stor tettleik, men likevel er det jamvekt mellom gravtisjonskreftene og trykkreftene frå nøytrona.(Desse trykkreftene skyldast mest sannsynleg høyenergetiske (degenererte) nøytroner) Samtidig verkar også atom og elektrontrykk mot tyngdekrafta som vanlege motkrefter i følgje Newtons lover. Dersom massen er stor nok (restmasse over 2,5 solmassar) klarar ikkje desse trykkreftene til å stå imot gravtisjonskreftene til legemet lenger. Det skjer då ei slags samantrekning av elektron, proton og nøytron og stjerna bryt heilt saman til eit svart hol. Svarte hol er realtivt små (liten radius) men har enorm masse og trekkjar stadig til seg meir. I sentrum av det svarte holet reknar me med at det oppstår singularitet, et vil sei at det er ein stad der tettleika går mot uendeleg og volumet mot null.

Man meinar idag at tettleika er heile 10media type="custom" key="3936577" gram/cmmedia type="custom" key="3936579", det vil sei 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 gonger vatnet tettleik.

Singulariten er hjartet til det svarte holet; her får romtid ein uendeleg krumming. Ei slik singularitet skaper store forståingsproblem; kvar blir for eksempel all denne massen av? Dei matematiske likningane går plutseleg ikkje opp lenger, og dei fysiske lovane knuses. Singularitet er eit punkt der rom, tid og masse slik me kjennar dei sluttar å eksistere. Nokre astrofysikarar hevdar til og med at heile Big Bang starta som ein singularitet. Feltlikningane som Einstein publiserte med relativitetsteorien står for vår generelle forståing av sammenhneg mellom blant anna gravitasjon, materie og tid. Eit eksempel på den eine linkinga er vist nedanfor, og her får ein problem dersom ein prøver å rekna på massen i singulariteten.



På [|denne youtube adressen] ligger ein litt eldre dokumentarfilm om skapinga til nøytronstjerner og svarte hol. 

[[image:411px-Karl_schwarzschild.jpg width="160" height="242" align="right" caption="Karl Swarzschild"]]
Omgrep et svarte hol var fastsatt av John Wheeler i 1969, men teorien om dei og eigenskapane deiar daterar tilbake over 200 år. I 1783 skreiv John Michell at dersom ein stjerne var stor nok, så kunne den ha ein gravtisjonskraft so sterk at ikkje ein gong lys kunne sleppe unna frå overflata. Han meinte at det fantes fleire slike stjerner i universet, men ettersom lyset ikkje slapp vekk ville dei bare vises som svarte flekkar i rommet. Det var han som fann ut at man vil aldri kunne obeservera desse svarte hola direkte, men at me kunne vise deira eksistens ut i frå påverknaden dei store gravtiasjonsfelta hadd e. I åra etter at Michell føreslo dette, prøvde også Peirre Simon, Marquis de Laplace å bevise at materie kunne komprimerast til ein eit punkt der gravtiasjonen ville bli uendeleg stor. Desse teoriane gjekk likevel heile 200 år ubeviste. Teorien blei for første postulert i 1916 og fekk ein meir moderne form da den tyske astronomen Karl Schwarzschild brukte Einsteins generelle relativitetsteori til å finne ut kva som ville skje dersom ein objekt vart sammenpressa til eit dimensjonslaust punkt eller singularitet. Hann fann då ut at rundt den samanpressa materien skulle det oppstå eit område i rommet derfrå ingenting kunne returnere til universet. Fordi ennå mykje var uvist kring fenomenet vekte tankane til Schwarzschild lite interesse, men i 1939 tok fysikaren J. Robert Oppenheimer kjent for atombomben interesse i emnet. Sammen med studenten Hartland Snyder omskrev han den mulige danningsprossesen til eit svart hol. Saman utarbeida dei teorien om korleis store stjernar ikkje lenger klarer å stå imot sin egengravtisjon når dei går tom får fusjonsbrensel, og at dei då til slutt vil kollapse til eit svart hol. For ein liten periode blei svarte hol også kalla for "Frozen stars", dette kjem i frå at jo nærmare materie kjem sjølve holet, jo langsamare vil rørsla sjå ut utanfra, og heilt tett innpå vil materien sjå ut som fryst fast.

Kva er eit svart hol?
Me veit at svarte hol til dømes kan bli til når store stjernar kollapsar, men kva eit svart hol eigentlig er er vanskelig å forklare. Veldig simpelt kan ein sei at eit svarte hol er område i rommet med mykje mykje masse konsentrert slik at gravitasjonen er så sterk at ingenting kan sleppe ut, ikkje ein gang lys. Foton mistar energien når dei bevegar seg mot eit tyngdekraftfelt. I eit enormt sterkt tyngdekraftsfelt mistar til slutt fotona all energien og stoppar opp. Frå overflata til eit enormt tungt himmellekam vil altså lys ikkje kunne slippe unna. Hellar ikkje materie kan slippe unna eit svart hol fordi den maksimale farten til materie er lik lysfarten ifølgje Einsteins spesielle relativitetsteori. Dette kan me forklare med eit enkelt døme; førestill deg at du kastar ein tennisball i lufta. Desto hardare du kastar ballen opp i lufta, desto høgare fart har ballen når den forlet handa di og desto høgare vil den nå før den kjem ned. Viss du kastar ballen hardt nok vil den aldri komme tilbake fordi tyngdekrafta vil ikkje vera sterk nok til å dra den tilbake til jorda. Farten ballen må ha for å slippe unna jordas gravitasjonsfelt blir kalla unnsleppingsfart og er minimumsfarten lekamen må har for å få kinetiskenergi lik gravitasjonens potensielle energi. Jordens unnsleppingsfart er omlag 11,2 km/s ved ekvator. Svarte hol er altså "lekamer" der ingenting kan sleppe vekk frå gravitasjonsdraget.

Tyngdefelt
For å forstå litt om korleis gravitasjon funker, er det greit å få ein kjapp innføring på tyngdefelt. Det er nemlig slik at all masse omgir seg med eit tyngdefelt, for eksempel to menneske med lik masse har lik tyngdefelt og trekkar på kvarandre med like store krefter. Desse kreftene merkes likavel ikkje fordi dei i forhold til jordens tyngdefelt er enormt små. Jo større legemet er jo kraftigare blir tyngdefeltet og jo sterkare vil det dra på materien rundt seg. Månens gravtasjon er for eksempel mykje mindre enn jordens fordi den har mykje mindre masse, eit svart hol har ekstremt stor masse, og dermed blir gravtasjonen svrt sterk rundt ei svart hol, og det trekker til seg all materien rundt. Svarte hol vil svært langsamt vokse på grunn av materien dei trekker frå seg, men i teorien gir dei også frå seg litt partikklar i form av Hawkingstrålar. Tyngdefeltstyrken er gitt ved gravitasjonskraft per masse: math g=\frac{G}{m} math

Storleik
Det finnes forskjellige typar og storleikar på svarte hol.Storleiken på eit svart hol kan ein omskrive på to måtar; ein kan sei noko om massen eller om volumet (plass den tar i rommet). Det finnes ingen grense på kor stor eller liten masse eit svart hol kan ha, alle mengder med masse kan teoretisk sett bli til eit svart hol dersom dei berre blir samanpressa til ei stor nok tettleik. Det er spekulert på at dei vanlege svarte hola i universet som stammer frå store stjernar har ei masse på omlag 10 solmassar. Des meir masse eit svart hol har des meir plass krev det i rommet. Denne plassen (størelsen) er proporsjonal med massen samla i singulariteten. For eit svart hol danna ved kollaps av ein stjerne med 10 solmassar er størrelsen (Swarzschilradiusen) omlag 30km. Kva som er inni det svarte holet ukjent, ein veit berre noko om den antatte formen, den store tettleiken og tiltrekningseffekten. Innhaldet har også lite å sei for resten av universet og er derfor mest for filosofisk eller anna spekulativ interesse.

Event Horizon og Apparent Horizon
Når ein ser på det svarte holet oppbygging er Event horizon det man kalla "the point of no return". Det er ein slags yttergrense på utsida av det svarte holet, og innafor Event Horizon er unnsleppingsfarten større enn farten til lyset. Alt som kjem innanfor denne "kanten" kan umulig sleppe unna dei sterke gravitasjonskreftene og blir trekt inni i singulariteten, holets sentrum. Event Horizon er fast og faller av og til sammen med Apperant Horizon. Apparent Horizon er ein slags horisont som plutseleg vil oppstå når ei stjerne kollapsar. Denne horisonten blir større og større til den går saman med Event Horizon. Denne vil i den tida den eksisterer fungere som ei slags grense mellom lys som er fanga av gravitasjonen og lys som kan sleppe vekk frå gravtiasjonen. Når ein stjerne kollapser blir Apparent Horizon bli danna før Event Horizon før dei går saman og dannar grensen til det svarte holet.



Schwarzschild radiusen
Den tyske astrofysikaren Karl Schwarzschild brukte likningane frå Einsteins realtivitetsteorie til å fastslå radiusen, for ei gitt masse der denne massen ville ha kollapsa til ein singularitet og bli til eit svart hol. Dette gir oss altså størelsen på det svarte holet, der Swarzschildradiusen er avstanden mellom Event Horizon (ytste grensen av gravitasjonsfeltet) og singulariteten (sentrum). Swarzschildradiusen eller enklare sagt radiusen til det svarte holet kan man rekne ut ved bruken av formelel for unnsleppingsfarten: math V esc = \left(\frac{2G\cdotM}{R}\right)^{1/2} math

math \mbox{V esc: Unnsleppingsfarten}

\mbox{M: Massen til objektet}

\mboc{R: Scwarschilradiusen}

\mbox{G: Gravitasjonskonstanten} math

For foton eller andre objekt som manglar masse, kan me erstatte unnsleppingsfarten V esc med ljosfarten c, og finn derfor Swarzschildradiusen til å bli (fordi i ein singularatitet vil ikkje ein gong lys kunne sleppe unna):

math R = \frac{2GM}{c^2} math

Dersom vår sol skulle vert erstatta med eit svart hol som hadde same masse som sola, ville Swarzschildradiusen blitt 3 km. (samanlikna med solen radius på nesten 700,000km!) Me kan visa denne utrekninga slik når me set:

math \mbox{Gravtisjonskonstanten} = 6,67 \cdot 10^{-11}N \cdot m^2/kg^2

\mbox{Massen til sola} = 1,99 \cdot 10^{30}kg

math

math R= \frac{2 \cdot 6,67 \cdot 10^{-11}N \cdot m^2/kg^2 \cdot 1,99 \cdot 10^{30}kg}{\left(3,0\cdot 10^8m/s \right)^2} \approx 2816m \approx 3km math

Supermassive og mini svarte hol
Ved sida av eksistensen til dei svarte hola som blir danna når stjerner kollapsar er det også spekulert om nokre andre typar svarte hol. Mange galaksar har valdsame rørsle i deira sentrum, som indikerar at det må være ein voldsom stor masse konsentrert i eit svært lite område. Massen er rekna på å væra over minst over 5 solmassar, derfor trur atronomar at den einaste forklaringen er at kvar galakse har eit stort svart hol i deira sentrum. Dei trur at store mengd av gassar mellom stjernane har blitt samla til store svarte hol, og i 1994 gav Hubble Space Teleskopet dei eit konkluderande bevis på dette då dei oppdaga eit svart hol i sentrum av M87 galaksen. Dette svarte holet har ei masse som er to til tre milliardar gongar så stor som sola, men ikkje større enn solsystemet. Det spekuleres mykje kva desse suppermassive svarte hola har å sei for resten av galaksen, og man trur dei gjerne kan være erngikjelda for fenomenet aktive galaksekjernar som strålar ut store mengd energi.

Ikkje er det nok med store supermassive svarte hol, for det har også vore hypotisert blant anna av astrofysikar Stephen Hawking at det finnes utallig mange mini svarte hol i universet som blei til i dei tidlege stadium av Big Bang. Desse hola er i følgje Hawking små, med ein masse like stor omlag som ei astroide, og vil gjennom tid tape masse gjennom Hawking stråling, som er partiklar dei svarte hola sendar ut, og til slutt forsvinne. Det er ingen observasjonar som kan bekrefte desse hulla, men dei spelar ei rolle i kvantegravtasjonsteoriane.

media type="youtube" key="gib2i3_KW5Y" height="344" width="425"

3 særegna typar svarte hol
Ser ein bort frå supermassive og mini svarte hol finnes det 3 hovudtypar av svarte hol som blir danna når stjerner døyr. Kva type svart hol ei stjerne blir er avhengig av eigenskapane stjerna hadde før den kollapsa.


 * **Eit Swarzschild svart hol** er den enklaste typen svart hol, den er karakterisert eigentleg bare grunna sin store masse og gravitasjonskraft. Denne bevega seg ikkje, og hår både ein Event Horizon og sentrum med singularitet. Det var Karl Swarzschild som kom fram til desse svarte hola når han utabrieda Einsteins likningar i 1916.
 * **Eit Kerr svart hol** kjem av store mngdar roternade materie eller masse, for eksempel ein roterande stjerne. Slike roternade svarte hol har noko som blir kalla ein ringsingularitet, som er av interesse for teoriane om tidsreisar sidan den innheld stengte tidsliknande delar i ringen. Denne typen svarte hole fekk namnet etter matematikkeren Roy Kerr frå New Zealand som i 1963 var den første til å løyse einsteins likningar for ein type roeterande masse. Kerr hola er mest sannsynleg dei mest vanlege i rommet, sidan mange store stjernar som blir svarte hol roterar.
 * **Eit Reissner-Nordstrom svart hol** kjem av ikkje-roterande masse som er elektriskt lada. Når slike store lada objekt kollapser dannes det ei anna horisont som blir kalla Cauchy Horizon, også her vert det spekulert om avstengte tidsdelar, og komplekse forandringar av tid og rom. Reissner-Nordstrom svarte hol har blitt studert i teorien, men aldri blitt oppdaga i praksis, og at dei noko kan vil er lite sannsynlig siden nærast alle svarte hol i universet har litt rotasjon, og ingen som er heilt elektriskt lada.

Observasjon av svarte hol
Det som gjør svarte hol så mystiske og vanskelig å forske på er blant anna at me ikkje kan observer dei direkte, fordi ikkje ikkje lyset slepp unna dei sterke gravtiasjonskreftane og lekama derfor verkar usynlege. Svarte hol sendar ikkje ut noko anna form for stråling sjølv brotsett frå ei langsom kvantemekanisk "fordampning" av partiklar som vert kalla Hawkingsstråling, etter fysikaren Stephen Hawking. Mange svarte hol har likevel blitt identifisert i Mjølkevegen, alle del av tostjernerssystem, der den andre komponenten er ein synleg stjerne. Me kan observere desse svarte hola indirekte ut i frå effekten deira store gravitasjonsfelt har på nærliggande materie som for eksempel ei nabostjerne i eit slikt tostjernerssystem. Viss det finnes materie i nærleika av eit svart hol, vil det spiralere inn i holet på grunn av dei sterke tiltrekningskreftene. Materien blir dratt inn i holet, og får auka kinetisk energi, det blir so varma opp når det presses saman av den akselerande gravitasjonskrafta. Oppvarmaninga får atoma til å inosiera, og når dei når ein pa rmilion Kelvin dei vil senda ut røntgenstråling. Røntgenstrålane blir sent ut i rommet før materien krysser Schwarzschildradiusen og styrtar inn i singulariteten. Når me observerer slike røntgenstrålar i rommet som tydar på eigenskapa til eit svart hol, kan me anta at det finnes eit svart hol.

Røntgen variasjon
Eit anna teikn på tilstedeværelsen til dei svarte hola er unormal variasjon av røntgenstråling som oppstår når mindre mengdar av meterie blir dratt inn i holet. Dette skjer ikkje med ein fast fart, men meir sporadisk som skapar ein observerbar variasjon i intensiteten til røntgenstrålane. Eit av dei mest kjente og best beviste svarte hola finnes i stjernebildet Svanen. Det er eit dobbelstjernesystem der man bare kan observere den eine stjerna, kvar det straumar gass i frå over mot den andre komponenten. Denne Røntgenkjelda har fått namnet Cygnus X-1. Røntgenstrålinga herfrå flimrar hundregangar per sekund, og man kan då finne ein relajson til massen av den andre komponenten. Ein har rekna ut at massen til denne må være på omlag 7 solmassar, noko som visar at den er for stor til å være ein kvit dverg eller nøytronstjerne og derfor må det være eit svart hol.

Gravitasjonslinsing
Ein anna måte å observere svarte hol på er ved bruk av gravitasjonslinsing. Ein av dei første konsekvensane som blei funnen av den generelle relativitetsteorien var at tyngdekrafta bøyer av lys, nett som den bøyer banane til andre himmellekam. Det blei etter kvart klart at i spessielle konfigurasjonar kunne bøyinga av lys frå astronomiske kjelde kan danne bilete. I dei dei fleste tilfella har man funnet lekam mellom 1/10 solmasse og ein solmasse, men to mikrolinsetilfellar er heilt spesielle, eit omkring 1996 varte i 800 dagar og ei anna i 1998 varte i 500 dagar. Dette gir at lekame må ha ein enorm stor masse opp til omlag 6 solmassar. Dei einaste kompakte objektet i rommet me kjennar til med slik masse er svarte hol, og dermed var dette første gangen eksistensen til einsame svarte hol var bevist.
 * [[image:Black_hole_lensing_web.gif caption="Gravtiasjonslinsing frå NASA"]] || [[image:279259main_BlackHole_4-xltn.jpg width="242" height="192" caption="Illuastrjon frå NASA"]] ||

Stephen Hawking og svarte hol
Ein av dei mest berømte fysikarane idag er Stephen Hawking. Han jobba mykje med å kombinera kvantemekanikken og gravitasjonslovane i følgje Einsteins relativitetsteori og kom med mange banebrytande teoriar om Svarte Hol og deira eigenskapar. For ein utdjupa artikkel om han, arbeidet hans og hans spekulasjonar om universets opprinnelse og svarte hol sjå her.

Reisa inn i eit svart hol
Me kan ta for oss den teoretiske reisa inn eit svart hol, og kva som ville skjedd viss me tok turen inn i sjølve holet. Tenk deg me har eit superfort romskip som reiste mange gonger fortare enn lyset, og at me fløy till det svarte holet ved Cygnus-X-1 som ligg om lag 8000 lysår unna. Her skjuler det seg eit svart hol i eit inferno av gassar og farleg stråling. Sjølve det svarte holet er ikkje særleg stort, det ser ut som ein mattsvart klode med radius på nokre mil. På vei inn mot det svarte holet måtte me ha hatt enormt sterke rakettar for å ikkje blitt dratt rett inn mot sentrum av holet. For ein observatør i det fjerne vil det synes at me beveger seg langsamare og langsamare, fordi tida blir treigare, for oss derimot vil det følast at me blir sugd inn fortare og fortare. Det me ville ha merket sterkast og ville gjort ferda enda meir umulig er dei sterke tidevannskreftane rundt holet. Desse ville dratt og revet i oss og skrukket oss på eit valdsam vis til me blir til ein slags spagetti av materie. Heile tidevannsfenomenet er eit samanheng mellom dei ulike gravitasjonskreftene i holet, nett som på jorda at sola dratt litt i den sida av kloden som vendar mot sola. Jorda sjølv er for hard til å reagere på dette, men vannet derimot flytt seg langsamt med jordas plassering i forhold til sol og måne. Tidevannseffekten er altså ikkje ein slags skvulping som resultat av at jorda beveg seg, slik som Galileo såg for seg. Når me så kjem nærmare holet vil himmelen rundt oss bli lagt i mørke, men ein kan ennå sjå utover gjennom eit ”hol” mot rommet. Tida vil nå gå framover mot singulariteten, og me ville faktisk blitt stekt av den enorme varmen me finn oss i no. Me vil så ha komme til eit punkt der man kryss Event Horizon og det ikkje finnes ein veg tilbake. Observatørar i det fjerne vil no ikkje lenger kunne sjå oss fordi lyset ikkje slipp ut. Likevel kan me ennå sjå litt på utsida fordi dei lysstrålen treff ennå oss, men bildet ville blitt rart og forvrengt fordi de sterke gravitasjonskreftane bøyer lystråla. Etter me har kryssa denne grensa er det ikkje mykje meir me kan gjøre, for det vil bare ta sekund før me blir dratt inn i singulariteten og knusast heilt. Det ville vert umulig å kjempe imot dei sterke kreftane, faktisk er det slik at jo hardare me hadde prøvd å komme oss vekk frå singulariteten, jo fortare ville me blitt dratt inn og samanpressast til uendeleg tettleik. Derfor er det ingen ting anna å gjøre enn å lene seg tilbake og nyte turen.

Eigenskapane til svarte hol
Dei svarte hola har ekstremt mange eigenskapar, som gjør dei mystiske og spesielle. Ikkje minst er dei nærast herskarane i universetet, dei har so stor masse og kraft at alt som kjem i veien blir øydelagt. Kjem ei anna stjerne for nær blir den slukt heil. Materien blir dratt inn i holet med full fart, men før den er borte for alltid gir den frå seg ekstreme energimengd. På ferden inn mot holet kan stjerner rotere så fort eller bli så varme at dei sendar ut mengder med lys som me kan observere frå jorda. Det hender at slike svarte hol kolliderar i gigantiske intergalktiske ulykker, det fører blant anna til store utbrudd av gravitasjonsstrålar og sammensmelting av store hol som blir enda sterkare. Eit anna spesielt fenomen er den gigantiske rumlinga. Dei supermassive svarte hola sendar vist ut bølgjer som liknar lydbølgjer som svarar til ton B, 57 oktaver under liten c. Desse blei oppdaga av røntgenteleskopet Chandra til NASA, og kjem frå Perseus A galaksen, tonane er meir enn ein million milliardar gonger lavare enn det våre ører kan høyre.

Det er til og med diskutert at eit svart trefte jorda 30. juni 1908 i Tunguska i Russland, etter det fantes sted ein enorm eksplosjon høgt over bakken. Ein trudde at det kanskje kan ha vert eit nedslag av eit anna himmellekam, men ingenting vart funnen, og satelittar såg ingenting. Eksplosjonen var likavel ein av dei største "på" jorda i og med at den fantes sted ca 5-10km over bakken var den på styrke på 1000 Hiroshima bombar, og kunne merkes i store delar av Europa. Det er ingen som har klart å bevise denne eksplosjonen, og kanskje det virkeleg var eit svært lite svart hol som passerte gjennom jorda.

Regulerar eiga masse
Det fins mange forskjellige størrelser svart hol, alt frå dei supermassive til mindre stjernedanna hol. Nokre svarte hol skyter nett som kvasarar ut forskjellige jetsrålar i form av partiklar og stråling. Nye resultat frå NASAs rombaserte røntgenteleskop, Chandra X-ray Observatory, har gjort store framstegt når det gjeld å forklare korleis ein spesiell type svarte hol kan deaktivere jetstrålene dei produserar. Resultatane tydar på at desse svarte hola har ein innebygget mekanisme for å regulera farten dei veks med. I den nye studien hjå NASA har ein forska på eit svart hol i vår eiga galakse med ein masse på omlag 14 solmassar. Dette svarte holet trekk materie frå nabostjerna i dette tostjernerssystemt og det blir danna ei slags akkresjonskive, og til tider på eit uforutsigbarvis skytes det ut jeststrålar. Kva som styrar denne oppførselen, og om dei svarte hola kan styre si eiga storleik er ennå eit mysterie.
 * [[image:hst_31_med.jpg width="256" height="199" caption="Illustrasjon: Svart hol "etar" stjerne"]] || [[image:eating.gif width="230" height="189"]] ||

"Etar" andre stjerne
Dei sterke svarte hola trekk som sagt inn materie frå nærligande stjernar og vil etter kvart "eta" dei opp. For nokre år tilbake var astronomer svært heldige og fekk emd seg ein slik hending, da i midten av galaksen RXJ1242-11 ein røntgenkjedle hadde eit uvanleg utbrot. Ei stjerne kom for nær det svarte holet i sentrum av denne galaksen, og blei langsomt strekt. Stjernar tålar det, og i tostjernerssystem er stjernane som oftast avlange, men denne kom for nær og blei til slutt revet i fillel. Gassen frå stjerna virvla rundt holet, og gikk i spiral inn mot midten av malstraumen. Gassen blei svært varm og sendt ut kraftig stråling. Enorme mengder med energi blei frigjort i dette stadiet, men til slutt blei ikkje all materien dratt inn i holet, for mykje blei slengt ut i universet. Alt dette blei følgt av røntgenteleskopa XMM frå ESA og Chandra frå NASA.

Tidsreiser, ormehol og andre teoriar
Både Einstein og Hawking har studert sammenhengen mellom tid og materie i svarte hol og singulariteten. Ut i frå linkningane til Einstein har ein føreslått at det kanskje finnes "bruar" mellom svarte hol, teoretiske kvite hol eller såkalla ormehol. I teorien kunne desse ha vert grunnlaget for reiser mellom ulike galakser eller til og med i tid. For ein utdjupa artikkel om dette sjå Ormehol og Relativitetsteori.

media type="youtube" key="VvhimW97Kj4" height="344" width="425"Denne videoen er ein montasje frå NASA sine bilete og animasjonar.

Kjelder

 * http://www.nasa.gov/home/index.html
 * http://www.nrk.no/programmer/tv/schrodingers_katt/1.1852208
 * http://www.astro.uio.no/ita/artikler/sorte_hull.html
 * http://physics.about.com/od/astronomy/f/BlackHole.htm
 * http://www1.nrk.no/nett-tv/klipp/407765
 * http://www.armageddononline.org/black-holes.html
 * http://imagine.gsfc.nasa.gov/cgi-bin/search/search.pl
 * http://www.snl.no/sorte_hull
 * http://curious.astro.cornell.edu/search.php?query=black+hole
 * http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/black_holes.html
 * http://www.daviddarling.info/encyclopedia/B/blackhole.html
 * http://www.rundetaarn.dk/dansk/observatorium/sorthul.htm
 * http://www.britannica.com/EBchecked/topic/67925/black-hole
 * http://www.denstoredanske.dk/It,_teknik_og_naturvidenskab/Fysik/Relativitetsteori_og_gravitation/sort_hul
 * http://www.astro.psu.edu/dept_research/super_massive_black_holes
 * http://www.universetoday.com/2009/03/31/what-would-the-view-be-like-from-within-a-black-hole/
 * http://cosmology.berkeley.edu/Education/BHfaq.html
 * http://antwrp.gsfc.nasa.gov/htmltest/rjn_bht.html
 * http://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Hawking
 * http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3913145.stm
 * Sorte hull og kosmiske tidreiser av Johannes von Buttlar
 * Stjerner og epler som faller av Ulf Danielsson
 * Ergo Fysikk 1 og 2, Aschehaug: Callin, Stadsnes og Wahlstrøm Tellefsen
 * Stephen Hawkings Univers av David Filkin